Polimorficzny gatunek byliny, należący do rodziny tatarakowatych (Acoraceae). Znany jest także pod ludowymi nazwami jako ajer, tatarskie ziele, lepiech. Pochodzi prawdopodobnie z Indii i Chin, bo tylko tam występują owady zdolne do zapylania tataraku. Rozpowszechniony przez człowieka na całym świecie od strefy subtropikalnej do umiarkowanej. 

W Polsce jest pospolity na całym terenie z wyjątkiem Karpat. Status gatunku w polskiej florze: kenofit, agriofit. Uważany za inwazyjny w Polsce o średniej skali wpływu na gatunki roślin szuwarowych.

Kwiatostan

Spis treści::

1 Morfologia

2 Ekologia

3 Zastosowanie

4 Przypisy

Morfologia

Łodyga

Roślina osiągająca od 60 do 120 cm wys. Kłącze czołgające się, dorastające do 3 cm średnicy, lekko obłe, aromatyczne, o zapachu cynamonowokamforowym, ze śladami po obumarłych liściach. Łodyga na przekroju trójkanciasta, nierozgałęziona, u podstawy czerwonawopurpurowa.

Liście

Mieczowate, zaostrzone, o unerwieniu równoległym, lekko faliste, jasnozielone, osadzone skrętolegle i zebrane w pęczki.

Kwiaty

Zebrane w kolbowaty obupłciowy kwiatostan o dł. 4-8 cm, pozornie boczny, z powodu pionowo ustawionej pochwy liściowej, o kolorze żółtoseledynowym. Kwiaty małe, obupłciowe, z regularnym okwiatem składającym się z 6 wąziutkich, łuseczkowatych działek. Pręcików 6, słupek jeden, trzykomorowy. Znamiona rozwijają się przed rozwojem pylników i w miejscu pochodzenia zapylane są przez owady. Kwitnie w czerwcu i lipcu. W Europie na skutek braku przenosicieli rozmnaża się tylko wegetatywnie.

Owoce

Czerwone jagody u nas niespotykane, o czym powyżej.

Ekologia

Występuje na brzegach wód, rowów o wolno płynących wodach. Preferuje podłoża mineralizowane. Hydrofit. Często tworzy agregacje wyróżniane jako zespół Acoretum calami Kobendza 1948. Jest gatunkiem charakterystycznym dla szuwarów właściwych Phragmition.

Historia uprawy: Ojczyzną tataraku jest subkontynent indyjski. Łatwo się zadomowił w Europie, dokąd został przywieziony z wypraw krzyżowych (lub jak chcą inni sprowadzony w XIII w. przez Tatarów, którzy używali tej rośliny do oczyszczania wody w czasie średniowiecznych najazdów). Polska nazwa wiąże się z tą druga hipotezą, choć dowody o występowaniu na naszych ziemiach wskazują na zawleczenie tataraku na polskie ziemie dopiero około połowy XVII w.

Roślina lecznicza:

Surowiec zielarski: kłącze (Rhizoma calami), ma silny, aromatyczny zapach oraz gorzki smak. Zawiera m.in. olejek eteryczny o swoistym, bardzo miłym zapachu (a w nim: azaron i geraniol), ponadto gorycze (akoryna i akoretyna) i garbniki.

Działanie: Kłącza należy używać po ususzeniu, w przeciwnym wypadku powoduje wymioty. Tatarak wzmaga wydzielanie soków żołądkowych, przeciwdziała niestrawności, zwiększa apetyt, ułatwia przyswajanie pokarmów, działa ogólnie wzmacniająco. Stosuje się go w niestrawności, ale także w zapaleniu górnych dróg oddechowych, zapaleniu zatok i zaburzeniach krążenia. Pobudza szpik kostny do zwiększonego tworzenia czerwonych krwinek.

Roślina kosmetyczna

Bywa stosowany jako dodatek do kąpieli. Dzięki swoim właściwościom drażniącym powoduje przekrwienie skóry i usunięcie szkodliwych produktów przemiany materii.

Wyciąg z kłącza stosuje się również do perfumowania mydła, aromatyzowania gum do żucia oraz w jako składnik płynów do płukania ust

Tatarak Zwyczajny - Tatarak jest byliną, rośnie nad brzegami jezior i stawów, a także nad brzegami wolno płynących rzek.

Roślina ta występuje w całej Europie, w Środkowej i Wschodniej Azji, a także w Ameryce Północnej.

Inne nazwy: tatarak pospolity, kalmus, łącz, łobzie, lepich, bluszcz, ajer, szuwar, tatarskie ziele, tatarczuch.

Surowce lecznicze:

W celach leczniczych wykorzystywane są kłącza tataraku.

Substancje lecznicze:

Kłącza tataraku zawierają olejek eteryczny, którego głównym składnikiem są związki seskwiterpenowe. Ponadto w tataraku występują związki gorzkie, garbniki, aminy, węglowodany, kwasy organiczne i sole mineralne.

Zbiór i konserwacja:

Kłącza tataraku wydobywa się wiosną lub jesienią. Po umyciu i okorowaniu można je suszyć w suszarniach w temperaturze nie wyższej niż 35°C. Po wysuszeniu należy je przechowywać w szczelnie zamkniętych naczyniach i chronić przed światłem.

Działanie: żołądkowe, rozkurczowe, wzmacniające, uspokajające.

Związki czynne zawarte w kłączach tataraku pobudzają aktywność przewodu pokarmowego, zwiększając wydzielanie soku żołądkowego, przyspieszają trawienie i przyswajanie pokarmów. Powodują zwiększenie produkcji mukopolisacharydów - substancji, z których tworzy się w żołądku warstwa ochronna śluzu, zabezpiecza ona przed samostrawieniem. Olejki eteryczne i substancje gorzkie z kłączy tataraku zwiększają produkcję żółci przez wątrobę, a także zwiększają wytwarzanie moczu przez nerki. W stanach wzmożonego napięcia i skurczu mięśni jelit i dróg żółciowych - powodują rozluźnienie mięśni ,oraz przywrócenie prawidłowej czynności skurczowej jelit i dróg żółciowych. Znoszą przykre objawy bólów i kolek, jakie towarzyszą takim stanom.

Tatarak zawiera substancje bakteriobójcze, co jest korzystne w przypadkach nadmiernej fermentacji w jelitach.

Tatarak występujący w Polsce wykazuje słabe działanie uspokajające, natomiast tatarak rosnący w Indiach i w Kanadzie może być używany jako środek nasenny.

Tatarak jest użyteczny w leczeniu stanów zapalnych dziąseł, bólów zębów, w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, w leczeniu choroby wrzodowej. Kłącze tataraku może być używane do żucia przy bólach zębów.

Odwary z tataraku należy używać w przypadkach łupieżu do wcierania w skórę głowy.

Olejek tatarakowy może być używany do wcierań przeciwbólowych w przypadkach bólów stawów, gośćcu oraz nerwobólach.

Bartłomiej Kula